झापा / आज तपाईं बिर्तामोडको भीडमा उभिनुहोस् र कल्पना गर्नुहोस् ! यहाँ कुनै सडक छैन, बजार छैन, अग्ला भवन छैनन्। चारैतिर जंगल छ। केही टाढा कुनै पुरानो बस्तीमा मानिसहरू आफ्नो परम्परागत जीवन बाँचिरहेका छन्।
त्यही भूभाग कसरी आजको झापा बन्यो?
कसले पहिलोपटक जंगल फाँडेर बस्ती बसायो? यहाँ पहिलेदेखि को बस्दै आएका थिए? औलोको डरले मानिसहरू किन तराई झर्न सक्दैनथे? अनि त्यही झापा कसरी खेती, व्यापार, चिया, उद्योग र सीमापार कारोबारको केन्द्र बन्यो?
झापाको इतिहास खोज्दा कथा बिर्तामोडबाट होइन, अझ पछाडि पुग्नुपर्छ।किचकबधसम्म। त्यहाँ भेटिएका पुरातात्विक अवशेषले यो भूभाग निकै पुरानो मानव बस्ती र सभ्यतासँग जोडिएको देखाउँछन्। स्थानीय जनविश्वासले किचकबधलाई महाभारतकालीन कथासँग जोड्छ, तर पुरातात्विक अध्ययनले भेटिएका संरचनालाई शुङ्ग–कुषाणकालसँग सम्बन्धित हुन सक्ने संकेत गरेको छ।
त्यसपछि आउँछ अर्जुनधारा, शनिश्चरे र साधुटार। यी ठाउँहरू धार्मिक आस्था मात्र होइनन्, झापाको पुरानो सामाजिक र सांस्कृतिक यात्राका साक्षी पनि हुन्। शनिश्चरेको पुरानो बजारले त झापामा आधुनिक शहर बन्नुअघिको व्यापारिक गतिविधिको कथा बोकेको छ।
तर झापालाई आजको झापा बनाउने सबैभन्दा ठूलो मोड थियो, औलो नियन्त्रण र बसाइँसराइ।
औलोको जोखिम घट्दै गएपछि पहाडी क्षेत्रबाट मानिसहरू ठूलो संख्यामा तराई झर्न थाले। जंगल फाँडिए, खेत बने, नयाँ बस्तीहरू थपिए र बजार विस्तार हुँदै गए। यही परिवर्तनले झापाको जनसंख्या, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचना नै बदलिदियो।
तर झापा खाली जंगल थिएन।
धिमाल, राजवंशी, मेचे, किसान, ताजपुरियालगायत समुदायको यस भूभागसँग पुरानो सम्बन्ध थियो। विशेषगरी धिमाल समुदायको ऐतिहासिक थलो झापा र मोरङलाई मानिन्छ।
झापा बजार, चन्द्रगढी र भद्रपुर हुँदै प्रशासनिक इतिहास अघि बढ्यो। सुगौली सन्धिपछि मेची नेपालको पूर्वी अन्तर्राष्ट्रिय सीमा बन्यो। भद्रपुर पुरानो व्यापारिक केन्द्र बन्यो भने पछि काँकरभिट्टा पूर्वी नाकाका रूपमा उदायो।
यही क्रममा चिया झापाको अर्को महत्वपूर्ण पहिचानका रूपमा स्थापित हुँदै गयो। इलामपछि झापाको सोक्तिम चिया बगानले नेपालको चिया इतिहासमा महत्वपूर्ण स्थान बनायो। पछि चिया खेती र उद्योग विस्तार हुँदै झापा देशकै प्रमुख चिया क्षेत्रमध्ये एक बन्यो।
र झापाको इतिहासमा विकास मात्रै छैन। सुखानीले राजनीतिक संघर्ष र बलिदानको कथा सुनाउँछ। पुराना बजार, चियाबारी, धार्मिकस्थल र सीमा नाकाले झापाको अर्को–अर्को रूप देखाउँछन्।
आज हामीले देखेको झापा एकैपटक बनेको होइन।
यो जंगलबाट बस्ती, बस्तीबाट खेती, खेतीबाट बजार, बजारबाट शहर र शहरबाट व्यापारिक केन्द्र बनेको लामो यात्राको परिणाम हो।
तर यो यात्रासँगै एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ । झापा बनाउने क्रममा हामीले के पायौँ, र के गुमायौँ? सायद झापाको वास्तविक इतिहास त्यही प्रश्नको उत्तरभित्र लुकेको छ।
