झापा / एल निनो प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी भागको समुद्री सतह असामान्य रूपमा तातिने प्राकृतिक जलवायु घटना हो। यसले विश्वभरको मौसम प्रणालीमा ठूलो असर पार्छ।
दक्षिण अमेरिकाको पेरु क्षेत्रमा माछा मार्ने समुदायले १९औँ शताब्दीमा क्रिसमसको समयमा देखिने असामान्य तातो समुद्री अवस्थालाई “एल निनो” नाम दिएका थिए, जसको अर्थ “बालक येशू” हो। यद्यपि यससँग सम्बन्धित असामान्य वर्षा र बाढीको पहिलो लिखित अभिलेख सन् १५७८ मा भेटिन्छ। वैज्ञानिक अध्ययनका अनुसार यो जलवायु चक्र करिब २ देखि ७ वर्षको अन्तरालमा दोहोरिने गर्छ र सन् १८९७ पछि यसको नियमित रूपमा अभिलेख राख्न थालिएको हो। १९५० देखि हालसम्म करिब दुई दर्जनभन्दा बढी प्रमुख एल निनो घटना विश्वमा देखिएका छन्।
एल निनो कुनै एक पटक मात्र हुने घटना होइन, बरु निरन्तर दोहोरिने जलवायु प्रणाली हो। यसमध्ये १९८२–८३, १९९७–९८, २०१५–१६ र २०२३–२४ का एल निनो घटनालाई अत्यन्त शक्तिशाली मानिन्छ। १९९७–९८ को एल निनोलाई आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा प्रभावशाली मानिन्छ, जसले विश्वभर बाढी, खडेरी, आगलागी र ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याएको थियो। २०१५–१६ को एल निनोका कारण विश्व तापक्रमले नयाँ रेकर्ड बनाएको थियो भने २०२३–२४ को घटनाले पनि विश्वका धेरै क्षेत्रमा चरम मौसमीय अवस्था उत्पन्न गराएको थियो।
नेपाल जस्तो कृषि प्रधान देशमा एल निनोको असर विशेष रूपमा गम्भीर हुन्छ। यसको मुख्य प्रभाव मनसुन प्रणालीमा देखिन्छ, जसले वर्षा कम गराउन सक्छ। नेपालमा वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा मनसुनबाट प्राप्त हुने भएकाले यसको कमजोरीले कृषि उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। धान, मकै, कोदो लगायतका बालीमा उत्पादन घट्ने, खाद्य सुरक्षामा चुनौती आउने र खाद्यान्न आयात बढ्ने सम्भावना रहन्छ। साथै, कम वर्षाका कारण नदी, खोला र भूमिगत जलस्रोतमा कमी आउँदा खानेपानी र सिंचाइ संकट पनि बढ्न सक्छ।
जलविद्युत उत्पादनमा पनि एल निनोको प्रभाव देखिन्छ, किनकि नदीको बहाव घट्दा विद्युत उत्पादन घट्न सक्छ। तापक्रम वृद्धि हुँदा गर्मीको लहर बढ्ने, विशेषगरी तराई तथा शहरी क्षेत्रमा स्वास्थ्य समस्या बढ्ने जोखिम रहन्छ। यद्यपि लामो समयको सुख्खापछि कहिलेकाहीँ छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने सम्भावना पनि रहने भएकाले बाढी र पहिरोको जोखिम पूर्ण रूपमा हट्दैन।
विश्वव्यापी रूपमा एल निनोले कृषि, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पार्ने गरेको छ। नेपालमा यसको प्रभाव विशेष गरी किसान, ऊर्जा क्षेत्र र जलस्रोत व्यवस्थापनमा देखिन्छ। त्यसैले जलवायु विज्ञहरूले एल निनोको निगरानी गर्दै समयमै तयारी, कृषि अनुकूलन, जलस्रोत संरक्षण र विपद् व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने सुझाव दिने गरेका छन्।
