झापा / कालीगण्डकी र म्याग्दी नदीको संगमस्थलमा बसेको बेनी बजार म्याग्दीको प्रमुख व्यापारिक तथा प्रशासनिक केन्द्र हो। दुई ठूला नदीको दोभानमा विकसित भएको यो बजार प्राकृतिक सुन्दरताका कारण आकर्षक छ, तर यही भौगोलिक अवस्थिति अहिले यसको सबैभन्दा ठूलो जोखिम पनि बनेको छ। नदी कटान र बाढीको जोखिमसँगै बजारभित्रको बाक्लो बस्ती, भौतिक संरचनाको घनत्व र आपत्कालीन अवस्थामा मानिसलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा लैजान सकिने पर्याप्त खुला क्षेत्रको अभावले सम्भावित विपद्लाई थप जटिल बनाउने देखिन्छ।
बेनी बजार कालीगण्डकी र म्याग्दी नदीको संगम क्षेत्रमा रहेकाले माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा हुँदा दुवै नदीमा एकैपटक पानीको बहाव बढ्न सक्छ। पहाडी नदीमा पानीसँगै ढुंगा, माटो, गेग्रान र रुखबिरुवा समेत बगेर आउने भएकाले ठूलो बाढीको अवस्थामा नदीको कटान र बहाव सामान्य अवस्थाभन्दा निकै फरक हुन सक्छ। नदीको धार परिवर्तन भएमा किनारमा रहेका घर तथा व्यापारिक संरचनामा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ।
बेनी बजारले यस्तो जोखिम विगतमा भोगिसकेको छ। २०७८ सालमा आएको ठूलो बाढीका क्रममा कालीगण्डकी नदीले बजार संरक्षणका लागि निर्माण गरिएको तटबन्ध भत्काएको थियो। तटबन्ध भत्किएपछि नदीको धार बजारतर्फ सोझिएर कटान सुरु भएको थियो। त्यसबेला बजारमा रहेका घर, सरकारी कार्यालय तथा अन्य संरचना जोखिममा परेका थिए। उक्त घटनाले नदी नियन्त्रणका संरचना कमजोर हुँदा बेनी बजारमा कस्तो अवस्था सिर्जना हुन सक्छ भन्ने स्पष्ट संकेत दिएको थियो।
विगतका घटनापछि सरकारले बेनी बजारलाई नदी कटानबाट जोगाउन तटबन्ध तथा नदी नियन्त्रणका संरचनामा ठूलो लगानी गरेको छ। रुपाताल संरक्षण एकीकृत विकास परियोजनाअन्तर्गत बेनी बजार तथा आसपासमा करिब ४८ करोड रुपैयाँ लागतका विभिन्न संरक्षण आयोजना सम्पन्न भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। कालीगण्डकीतर्फ जेसीज भवनदेखि म्याग्दी उद्योग वाणिज्य संघको भवनसम्म विशेष काउन्टरफोर्ट पर्खाल निर्माण गरिएको छ भने म्याग्दी नदीतर्फ मंगलाघाट क्षेत्रमा पनि कम्पोजिट पर्खाल निर्माण गरिएको छ।
यी संरचनाले बजारलाई नदी कटानबाट जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। तर तटबन्ध बनेपछि जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त भएको मान्न सकिँदैन। नदीको बहाव प्राकृतिक भएकाले असामान्य रूपमा ठूलो बाढी, अत्यधिक गेग्रानसहितको बहाव वा माथिल्लो क्षेत्रमा उत्पन्न हुने आकस्मिक प्राकृतिक घटनाले नदी नियन्त्रणका संरचनामाथि ठूलो दबाब पार्न सक्छ।
बेनी बजारको अर्को संवेदनशील पक्ष यसको भौतिक बनोट हो। बजार क्षेत्रमा घर, पसल, सरकारी तथा निजी भवन र अन्य संरचना बाक्लो रूपमा निर्माण भएका छन्। सामान्य अवस्थामा यही घनत्वले बजारलाई व्यापारिक रूपमा सक्रिय बनाएको छ। तर अचानक ठूलो बाढी आयो भने यही बाक्लो भौतिक संरचना मानिसको उद्धारका लागि चुनौती बन्न सक्छ।
विशेषगरी बाढीको पूर्वसूचना नपाई अचानक नदीको पानी बजारतर्फ प्रवेश गर्यो भने मानिसहरूलाई केही मिनेटभित्र सुरक्षित स्थानतर्फ सार्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। तर बजारभित्र पर्याप्त खुला ठाउँको अभाव, साँघुरा सडक तथा बाक्लो संरचनाका कारण ठूलो संख्यामा मानिस एकैपटक सुरक्षित स्थानतर्फ जान खोज्दा आवागमन नै अवरुद्ध हुन सक्ने जोखिम देखिन्छ। नदीको पानी कुन दिशाबाट पस्छ भन्ने निश्चित नहुने अवस्थामा सुरक्षित स्थान पहिचान गर्नसमेत कठिन हुन सक्छ।
यसले अर्को गम्भीर प्रश्न उठाउँछ, अचानक बाढी आयो भने बेनी बजारका हजारौँ मानिस कहाँ जाने?
बजारमा पर्याप्त खुला सार्वजनिक क्षेत्र, आपत्कालीन जमघटस्थल र स्पष्ट रूपमा तोकिएका सुरक्षित स्थानको व्यवस्था कति प्रभावकारी छ भन्ने विषयमा गम्भीर समीक्षा आवश्यक देखिन्छ। विपद्को समयमा मानिसहरू घर तथा पसलबाट बाहिर निस्किएपछि उनीहरूलाई कहाँ भेला गराउने, कुन बाटोबाट सुरक्षित स्थानमा लैजाने र वृद्धवृद्धा, बालबालिका तथा अशक्त व्यक्तिलाई कसरी उद्धार गर्ने भन्ने पूर्वयोजना स्पष्ट हुनुपर्छ।
बाढीको जोखिम नदी किनारबाट मात्रै आउने होइन। माथिल्लो क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा हुँदा पहिरो, भल र गेग्रानसहितको पानी बजारतर्फ आउन सक्छ। म्याग्दी र मुस्ताङका माथिल्लो क्षेत्रमा हुने प्राकृतिक घटनाको प्रभाव तल्लो क्षेत्रमा छोटो समयमै पर्न सक्ने भएकाले बेनीजस्तो नदीको दोभानमा रहेको बजारमा प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली झन् महत्वपूर्ण हुन्छ।
ठूलो बाढी आएमा नदी किनारका संरचना कटानमा पर्ने, तटबन्धमाथि अत्यधिक दबाब पर्ने, नदीको धार परिवर्तन भएर बजारतर्फ पानी पस्ने, सडक तथा पुलमा क्षति पुग्ने र विद्युत् तथा खानेपानीका संरचना प्रभावित हुने जोखिम रहन्छ। त्यससँगै बजारभित्र मानिसको आवतजावत नै अवरुद्ध भयो भने उद्धार टोलीलाई घटनास्थलसम्म पुग्नसमेत कठिन हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा तटबन्धले नदी रोक्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। मानिसलाई जोगाउने दोस्रो तहको योजना कहाँ छ? यही प्रश्न अहिले बेनी बजारको विपद् व्यवस्थापनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण प्रश्न हो।
बेनी बजारलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित बनाउन नदी नियन्त्रणसँगै बजारको जोखिम नक्साङ्कन, सुरक्षित खुला क्षेत्रको पहिचान, आपत्कालीन उद्धार मार्ग निर्धारण, पूर्वसूचना प्रणाली, साइरन तथा सूचना प्रणालीको व्यवस्था र नियमित विपद् अभ्यास आवश्यक देखिन्छ। बजारका प्रत्येक टोलबाट मानिसलाई कुन दिशामा र कति समयमा सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन सकिन्छ भन्ने विषयमा स्थानीय तहले व्यावहारिक अभ्यास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
विशेषगरी नदीको जलसतह बढ्दा बजारका कुन क्षेत्र पहिले प्रभावित हुन्छन्, कुन सडक तत्काल बन्द हुन सक्छन् र कुन स्थानलाई अस्थायी सुरक्षित क्षेत्रका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विवरण सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध हुनुपर्छ। विपद् आएपछि बाटो खोज्ने होइन, विपद् आउनुअघि नै बाटो तय गरिनुपर्छ।
बेनी बजारलाई ‘बाढीले बगाउनै लागेको बजार’ भन्नु अतिशयोक्ति हुन सक्छ। सरकारले नदी नियन्त्रणका संरचना निर्माण गरेर जोखिम घटाउने प्रयास गरेको छ। तर विगतमा तटबन्ध भत्किएर बजार नै जोखिममा परेको घटना र अहिले बजारभित्र बढेको भौतिक संरचनाको घनत्वलाई हेर्दा जोखिमलाई सामान्य रूपमा लिन पनि मिल्दैन।
अझ ठूलो प्रश्न त अचानक बाढी आएको अवस्थामा मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउने पर्याप्त विकल्प छ कि छैन भन्ने हो। नदी किनारको तटबन्ध बलियो भए पनि बजारभित्र आपत्कालीन उद्धारका लागि पर्याप्त खुला स्थान र व्यवस्थित निकास मार्ग छैन भने विपद्को क्षति ठूलो हुन सक्छ।
त्यसैले बेनीका लागि अब प्रश्न ‘नदी रोक्न कति पर्खाल बनाउने?’ मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। प्रश्न यो पनि हुनुपर्छ, ‘पर्खालले धान्न नसक्ने गरी ठूलो बाढी आयो भने बजारका मानिस कहाँ जाने?’
दुई नदीको दोभानमा बसेको बेनी बजारलाई सुरक्षित बनाउन नदी नियन्त्रणका संरचनासँगै मानिसको सुरक्षित स्थानान्तरणलाई केन्द्रमा राखेर दीर्घकालीन विपद् व्यवस्थापन योजना आवश्यक देखिन्छ। समयमै पूर्वसूचना, सुरक्षित खुला क्षेत्र, स्पष्ट उद्धार मार्ग र नियमित अभ्यास हुन सके सम्भावित ठूलो विपद्को मानवीय क्षति कम गर्न सकिन्छ। अन्यथा बाढी आएपछि उद्धार र राहतको तयारी गर्नु धेरै ढिला हुन सक्छ।
